αφιέρωμα

Ο Μόντης στην Κύπρο
Μια δοκιμή με την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη
Η ποίηση ως παιδαγωγικό εργαλείο διδακτικής
Σωτήρης Π. Βαρνάβας




Ο παφλασμός γεννάει τη θάλασσα κι ιδού η φωνή
……................................................................
Ο μαραγκός χωρίς τα ξύλα του δεν μοιάζει μαραγκός
Ανελλιπώς ζητάει τον ήχο του σφυριού να μαρτυράει
Την τέχνη του.
....................................................................
Ο παφλασμός γεννάει τη θάλασσα κι ιδού η φωνή1

 

Διδακτική. Μια τέχνη με χίλια σύνεργα και με κανένα. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Κάθε εγχείρημα θέλει την τέχνη του κι η τέχνη θέλει γνώση. Η γνώση αχανής. Μου έρχεται στον νου  το ποίημα του Αντώνη Φωστιέρη

Eφ' όλης της ύλης2

Δεν ξέρω από πού ν' αρχίσω.
Τα φύλλα είναι πράσινα
Ο Εκτορας δασύνεται
Στη στεριά δε ζει το ψάρι
Οι Αχαιοί κατέβηκαν
το δύο χιλιάδες προ Χριστού.
Ο Δούναβης διασχίζει τη Βιέννη
Τα ζώδια είναι δώδεκα
Ο Εντισον εφεύρε τον φωνόγραφο
Τα πράγματα διακρίνονται σε κινητά και ακίνητα
Η φάλαινα γεννάει φαλαινάκια
Ο Μάρξ υπήρξε γόνος αστικής οικογενείας
Η αγκινάρα τρώγεται
Ο βίος βραχύς η τέχνη μακρά
Δεν ξέρω πού να σταματήσω.

Να το πρώτο κιόλας ελκυστικό, βοήθημα στον δάσκαλο, όποιο κι αν είναι το θέμα διδαχής. Πλημμύρες γνώσεις, ποιος αλήθεια διατείνεται ότι κατέχει στην εντέλεια τη γνώση σ' αυτό που ειδικεύεται; Με τον ξέφρενο ρυθμό παραγωγής  της, με σχεδόν ανύπαρκτη ή αμφίβολη την επαλήθευση, με ανεξέλεγκτες δημοσιεύσεις, δίκαια γεννάται το ερώτημα ποια η πραγματική γνώση και ποια η μη. Μπερδεύονται τα πράγματα, σαφώς ζούμε στην εποχή της ποιοτικής ασάφειας. Ας περάσουμε λοιπόν στο επόμενο στάδιο που είναι η μετάδοση της γνώσης, ποια τα εργαλεία διδακτικής, αφού ακόμα και οι ρόλοι έχουνε μπερδευτεί. Ας μην μας διαφεύγει πως οι διδάχοι είναι και δια βίου μαθητές (γηράσκω αεί διδασκόμενος). Το πιο πάνω ποίημα, όποια  άλλη ανάγνωση κι αν έχει, μου εφιστά εδώ την προσοχή. Ποια η Αρχή και ποιο το τέλος. Αλλους τους πνίγει η άγνοια και σ' άλλους σωσίβιο δεν έδωσε ποτέ η γνώση. Κάποιοι όμως, με το οξυγόνο της ποίησης, ίσως βουτήξουνε βαθιά κι αν δεν πνιγούνε, θα γνωριστούν εκεί με άγνωστα είδη, σε μια ωφέλιμη συναναστροφή. Προσοχή, μήτε εδώ ούτε και παρακάτω προσπαθώ να ερμηνεύσω ή να αναλύσω το ποίημα. Απλά διαλέγω στίχους που μου αρέσουν και μου χρειάζονται να γίνει ελκυστικό το μάθημα να το θυμούνται οι μαθητές, κι αυτό δεν γίνεται αυθαίρετα, μα ούτε και τυχαία... Είναι κάτι που κρύβεται στο ποίημα, ας μην ψάχνεις να βρεις ποιας λέξης δύναμη ή μυρωδιά εικόνας σε κάνει να σταθείς σ' αυτό. Απλά αν αισθανθείς στο στήθος σου το ποίημα και δεις εικόνες που σου μιλούνε στην ψυχή κι έχουνε κάποια συνάφεια με το θέμα κι ακούσεις ήχους που ξυπνούν ακόμα και νεκρούς, αρκεί απλά η ανάγνωση του. Αλλος στην τάξη θα κουβαλάει μετέπειτα στ' αυτί τον «παφλασμό της θάλασσας», άλλος «τον ήχο του σφυριού» που θα κτυπάει μαδέρια.

Αφού δοκιμάστηκαν, δίχως το επιθυμητό αποτέλεσμα, πληθώρα μέθοδοι  διδαχής κοντά στις τόσες άλλες ας δοκιμάσουμε λοιπόν, αλλά  με κάποια προσοχή, την ποίηση.
Ετσι, πατώντας σε μια στέρεη ποίηση, και αισθαντικά θα έλεγα, μπορεί ο διδάχος να διδάξει συναφή μαθήματα π.χ. φυσικά φαινόμενα, φυσικές, χημικές και βιολογικές διεργασίες με απλό τρόπο, που στο τέλος θα τα θυμάται ο μαθητής, συνδέοντας τη σοφία της φύσης με αλήθειες που ανακαλύπτει ο ποιητής από τις καταδύσεις του στα άδυτα της ανθρώπινης ψυχής και μας κάνει κοινωνούς των ευρημάτων του.

Γνωρίζουμε, λ.χ., πως αν πάψει ο ήλιος να λάμπει θα ακολουθήσει ο θάνατος, λόγω αναστολής της φωτοσύνθεσης, που από τη δράση της παράγεται η πρώτη τροφή, ο πρώτος κρίκος της τροφικής αλυσίδας. Κι αφού από τον ήλιο ζούμε, στην ουσία μερίδες ήλιο γευματίζουμε. Ποιος θα ήθελε λοιπόν στο πιάτο του σκοτάδι. Αυτή η απλή και συγκλονιστική συνάμα διαπίστωση κάνει τον μαθητή να δώσει τη δέουσα προσοχή στο φαινόμενο της   φωτοσύνθεσης. Με ένα σχετικό ποίημα πιο εύκολα επικοινωνείς και διδάσκεις αποτελεσματικά, γεφυρώνοντας το χάσμα, που βάθυνε πολύ τελευταία μεταξύ των συνεργαζομένων μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας. Τελικά, ποίηση και επιστήμη αλληλεπιδρούν σε μια δημιουργική διεργασία μάθησης. Εξάλλου, σημαντικοί ποιητές, όπως ο βραβευμένος με Nobel ποιητής Seamus Heaney, που πασχίζει να πείσει για την αξία της ποίησης στη ζωή, θέλει την ποίηση να παρεμβαίνει διορθώνοντας ανισορροπίες της κοινωνίας.3 Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει σήμερα την ανισορροπία που υπάρχει στην Ελληνική εκπαίδευση; Γιατί να μην παρέμβει λοιπόν η ποίηση; Aν τώρα στα δύσκολα δεν παρέμβει και κυρίως εκεί όπου οι άνθρωποι λίγο ή πολύ είναι κάπως προϊδεασμένοι, πότε αλήθεια θα μας είναι πιο χρήσιμη. Καλοδεχούμενη βέβαια η όποια αμφιβολία για την πρόταση, κανείς όμως δεν είναι βέβαιος για τίποτε δίχως δοκιμή.

Ως εδώ είδαμε παραδείγματα αξιοποίησης της ποίησης για τη μετάδοση της γνώσης, ας δοκιμάσουμε λοιπόν, χωρίς δογματισμό, κι ούτε που λέει κανείς πως σκέψεις σαν κι αυτές είναι πανάκεια. Ας μην ξεχνάμε όμως πως  εργαλεία καθ' όλα χρήσιμα, αν δεν τα εμπιστευόμαστε, τουλάχιστον ας μην τα αφορίζουμε. Γιατί αφορισμοί εύκολα ευδοκιμούν εκεί όπου η ξηρασία επικρατεί και το κλίμα βαρύ αμβλύνει και συναίσθημα και νόηση. Κι αν κάποιος αναζητάει μια ανάσα προσπαθώντας να ανιχνεύσει νέους ορίζοντες για να φέρει καλύτερο αποτέλεσμα στη δουλειά του, μπορεί εύκολα εξόριστος να καταντήσει ανάμεσα στο κόσμιο πλήθος.
Στον επιστημονικό διάλογο υπάρχει ο κανόνας του: πώς, πού, πότε, γιατί;

Ηδη τα ερωτήματα αυτά στην περίπτωση μας έχουν απαντηθεί. Παραμένω λίγο περισσότερο στο γιατί χρειάζομαι ένα ποίημα στην τάξη; Απάντηση: για να ευαισθητοποιήσω τον μαθητή, θα του τραβήξω την προσοχή σε άξια λόγου πράγματα που βαθμιαία θα οδηγήσουν, εκτός των άλλων, ακόμα και σε σιωπηλές συμφωνίες. Το ποίημα ενεργοποιεί ταυτόχρονα ρίζες αρετών, ποτίζοντας παράλληλα τις γνώσεις, για να αντλήσουν θρεπτικά συστατικά  από το γόνιμο έδαφος της ποίησης. Σ' αυτό επιχειρώ να τραβήξω την προσοχή με τα παρακάτω ποιήματα του Αντώνη Φωστιέρη.

Η επιστημονική, επαγγελματική και κοινωνική ανέλιξη είναι κυρίαρχο μέλημα διδασκόντων και διδασκομένων, ουδέν περί τούτου μεμπτό όταν το μέλημα αυτό βρίσκεται σε ευθεία συσχέτιση με  ειλικρινή προσπάθεια και εργασία. Με τη λέξη κλειδί «ανέλιξη» ανατρέχω στην ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη. Βρίσκω αντιπροσωπευτικά ποιήματα:

Αν γονατίσεις ημιστίχιο κλώνο μες στη σκέψη σου
Μπορεί να βγει καταβολάδα; Οψόμεθα.
....................Τα εγχειρίδια
Θ' αχολογάνε ακόμα το γνωστό
Δεν θέλω του κισσού το πλάνο ψήλωμα
Από άλλον άφρονα ποιητή, του παρελθόντος.

Ποιο πλάνο ψήλωμα και ποιοι γλειψιματίες;
Στη μοίρα του σκαλώνει απάνω το άμοιρο φυτό -
Κι από τη μοίρα του σακάτη να ξεφύγει αρπάζεται
Δρομαίως προς τα ύψη. Ασπόνδυλο
Ζητάει με νύχια και φιλιά ένα καταφύγιο
Στον εφιάλτη. Αλλιώς, του ήταν γραφτό
Να έρπει χάμω.

Αφήστε τα λοιπόν τα κροκοδείλια
Περί ευτελείας
Και ηθικής.

Παρά να λέτε χαμερπής
Καλύτερα αρριβίστας.
      
«Καταβολάδα»4

Κι αν έγινε βρισιά το αναρριχώμενο,
Δεν είναι ωστόσο μόνος του ο κισσός.
Παρόμοια μοίρα μήπως δεν μοιράζονται
Το αγιόκλημα
Κι ο πόθος
Κι ο τηλέγραφος;
(Χωρίς ραβδί, ούτε δυο μέτρα να συρθούν.
Με ράχη δανεικιά
Με δεκανίκια
Ορμούν κατακορύφως. και κορδώνονται).

Ομως γι' αυτά, κουβέντα. Διότι, αντιλαμβάνομαι,
Κανείς δε θέλει ευθέως να τα βάλει
Με αγίους
……………………………………
…………………………………...
     «Για δεν τολμάτε;»5

Οι γεωλόγοι ξέρετε όταν χαρτογραφούν πετρώματα  δίνουνε με ακρίβεια τα στίγματα όχι μόνο στέρεων πετρωμάτων, αλλά και των σαθρών, προς αποφυγή αστοχιών κατά την θεμελίωση οδών και οικοδομών. Ετσι και ο Αντώνης Φωστιέρης κάνει το δικό του φυτογεωγραφικό χάρτη, με τα αναρριχώμενα και τα έρποντα. Ας μάθουμε να διαβάζουμε το χάρτη αυτό και δε βλάφτει.

Κι αφού μας έφερε ο δρόμος  στη φύση θυμήθηκα:
 «...η ποίηση απαντάει στους κριτικούς με ποίηση όπως η φύση στους σοφούς σα φύση...»6

Κι αν διερωτάστε σε τι γλώσσα δηλαδή μιλάει αυτή  η φύση που είναι πιο σοφή από τους σοφούς, θα σας το πουν κι οι πέτρες τα νερά «καθάρια και γλυκά» κι η τραμουντάνα: Στη φύση τα πράγματα λειτουργούν με καθαρότητα και με ειλικρίνεια, οι κανόνες είναι γνωστοί και ευανάγνωστοι. Γι' αυτό ποτέ λασπώδεις χείμαρροι που κατατρώγουνε το χώμα κι όλο ελίσσονται, δεν φθάνουνε σε κορυφές. Απλά ξερνούν στην εκβολή, όπου τους περιμένει στη γωνία η θάλασσα και το αλάτι.

Σ' ένα πανεπιστήμιο όπου χρόνια τώρα όλα αλλάζουν κι όλα  αρχειοθετούν πιστά το αδιάφορο, θα ήταν ενδιαφέρον να καταφύγουμε στην ποίηση, ως εργαλείο διδαχής και ως αναβαθμίδα ανάτασης. Να προσεγγίσουμε τον φοιτητή, κάπου με αφορμή ένα στίχο, να συμφωνήσουμε έστω διαφωνώντας, αλλά να επαναπροσδιοριστούν με σαφήνεια και καθαρότητα οι ρόλοι, ν’ ανακτηθεί η χαμένη εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών του ίδιου σώματος. Να ξέρουμε επιτέλους το ύψος των δένδρων και την επιφάνεια της φυλλωσιάς. Και σ' αυτό ο ρόλος  της ποίησης θα είναι καταλυτικός. Για να μην μείνουμε λοιπόν στα λόγια εμείς το επιχειρούμε. Στη συνάντηση  υποδοχής των πρωτοετών φοιτητών του Τμήματος Γεωλογίας πήρα μαζί μου την Ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη. Προσφωνήσανε πρωτύτερα τους φοιτητές ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου, καθηγητής κ. Γεώργιος Παναγιωτάκης και ο Πρόεδρος του Τμήματος Γεωλογίας, καθηγητής κ. Κίμων Χρηστάνης. Τι είναι αυτό το βιβλίο, μου είπε ο Πρύτανης, καθώς κατέβαινε από το βήμα. Θα διαβάσω ένα ποίημα του Αντώνη Φωστιέρη, απάντησα. Είναι η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του. «Ενδιαφέρον, θα έφευγα αμέσως λόγω υποχρεώσεων αλλά θα παραμείνω να το ακούσω», σημείωσε και έμεινε. Ακολούθησε στο βήμα ο γράφων λέγοντας: «...Για να φέρετε εις πέρας τον ωραία αγώνα τον οποίο σας συνέστησε ο Πρύτανης και για να γίνετε πραγματικοί γεωλόγοι, όπως σας προέτρεψε ο πρόεδρος να είσαστε πρόθυμοι να ακούτε τη φωνή της ποίησης, για να μπορείτε να βλέπετε στερεοσκοπικά μέσα και πίσω από τα πράγματα. Ακούστε λοιπόν τη φωνή του ποιητή Αντώνη Φωστιέρη»:

ΟΤΙ ΤΟΝ ΠΟΙΗΤΗΝ ΔΕΟΙ ΕΙΠΕΡ ΜΕΛΛΟΙ ΠΟΙΗΤΗΣ ΕΙΝΑΙ

Ο παφλασμός γεννάει τη θάλασσα κι ιδού η φωνή
Βγάζει λαρύγγι που ομιλεί. Αλίμονο.
Ο μαραγκός χωρίς τα ξύλα του δεν μοιάζει μαραγκός
Ανελλιπώς ζητάει τον ήχο του σφυριού να μαρτυράει
Την τέχνη του.
       Γι' αυτό σου λέω
Πάρε χαρτί πιάσε μολύβι κι άρχισε-
Τον πρώτο στίχο, αν δεν στον δώσουν οι θεοί,  δανείσου τον:

Ο παφλασμός γεννάει τη θάλασσα κι ιδού η φωνή.

Πέρασαν αρκετές εβδομάδες από τότε. Μερικοί με σταματάνε ακόμα στο διάδρομο:
-Μπορείτε να μας στείλετε στο e-mail εκείνο το ποίημα;
-Θα σου το στείλω υπό την προϋπόθεση ότι θα αναζητάς ανελλιπώς τον ήχο του σφυριού σου και πέτρα από τα χέρια σου να μην σου λείπει.





ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Αντώνης Φωστιέρης: 2008,  «Οτι τον ποιητήν δέοι είπερ μέλλοι ποιητής είναι», Ποίηση (1970-2005), Εκδόσεις Καστανιώτη, σελ.179.
2 Αντώνης Φωστιέρης: 2008, «Εφ' όλης της ύλης». Ποίηση (1970-2005), Εκδόσεις Καστανιώτη, σελ.178.
3 Seamus Heaney: «Η Βαρύτητα», Αλφάδι. Μετάφραση: Στρατής Χαβιαράς. Εκδοτική Ερμής, σελ.27-29
4 Αντώνης Φωστιέρης: 2008, «Καταβολάδα», Ποίηση (1970-2005), Εκδόσεις Καστανιώτη, σελ.254.
5 Αντώνης Φωστιέρης: 2008, «Για δεν τολμάτε;», Ποίηση (1970-2005), Εκδόσεις Καστανιώτη, σελ.255.
6 Αντώνης Φωστιέρης: 2008, «Στους Κριτικούς», Ποίηση (1970-2005), Εκδόσεις Καστανιώτη, σελ.111.
      αρχική σελίδα | ταυτότητα | επικοινωνία | συνδέσεις | προηγούμενα τεύχη | english
Copyright © 2006 e-poema.eu - Όροι Χρήσης
Developed by WeC.O.M.