αφιέρωμα

Ο Μόντης στην Κύπρο
Γυναικεία γραφή
Η επίδραση της Anne Sexton και της Sylvia Plath στη γυναικεία ποίηση της δεκαετίας του εβδομήντα και του ογδόντα, μέσα από το πρίσμα της φεμινιστικής κριτικής
Ελενα Τορναρίτη




Το σώμα μου όλα τα χαρτονένια σώματα των γυναικών
και φτάνω στην άκρη ενός άδειου πάρκινγκ
και φτάνω στην άκρη των μύθων.1


Συζητώντας σήμερα τους λόγους ύπαρξης μιας κατηγορίας όπως η γυναικεία γραφή, πρέπει να επιχειρήσω τη διαπραγμάτευση του όρου σε μη ουσιοκρατική βάση, – εισάγοντας στη συζήτηση την αποδόμηση, το τρίτο κύμα του φεμινισμού και την κουήαρ θεωρία, η οποία διέρρηξε συστηματικά τη δευτεροκυματική φεμινιστική κριτική και τη διαλεκτική των φύλων σε ουσιοκρατικό βάρος και διπολικές δομές. Δεν μπορώ να μην ανακαλέσω και τη Γέλινεκ, στην κουβέντα της με την Κριστίν Λασέρ, (Εκ βαθέων) όταν αναφέρει πολύ συγκεκριμένα τον Πάουλ Τσέλαν, ως παράδειγμα λόγου που έχει αποσαθρώσει τη γλώσσα που του κληροδοτήθηκε, διανοίγοντας τις κατηγορίες και αρνούμενη ένα ουσιοκρατικό περιχαράκωμα ως προς τις συνθήκες δημιουργίας μιας λογοτεχνίας ρήξης: που να εκτρέπεται από τα εδραιωμένα όρια των ανθρώπινων ταξινομήσεων. Ο όρος γυναικεία γραφή συνεπώς, όπως προέκυψε τη δεκαετία του ογδόντα στην Ελλάδα, χωρίς την ανάληψη ουσιοκρατικού φορτίου, αφορούσε την επικοινωνία της εμπειρίας ή τις ποικίλες σημασιοδοτήσεις του να είσαι/γίνεσαι γυναίκα, διαδικασίες υλικοποίησης του φύλου, και αναδεικνύει την αναγκαιότητα μιας συζήτησης που έλαβε και λαμβάνει χώρα στη βάση της ορατότητας του γυναικείου υποκειμένου μέσα σε καθεστώς πατριαρχικού λόγου.

Η εργασία αυτή δεν παρακολουθεί τη συζήτηση περί γυναικείας γραφής ή τη συνέχιση μιας τέτοιας γενεαλογίας σήμερα στην Ελλάδα - πολυεπίπεδη ούτως ή άλλως εφόσον ο όρος έχει ταυτιστεί και με μια παραγωγή λογοτεχνίας που κυρίως αναμασάει στερεότυπα και έμφυλες συμβάσεις, συνομιλώντας με ένα παλιοκαιρισμένο συμφραζόμενο ετεροκανονικότητας. Στον αντίποδα αυτής της παραγωγής, υπήρξε μια κοινότητα λόγου, που έδωσε ποιητικές μαρτυρίες για την εμπειρία του φύλου της, σε μια εποχή που η φεμινιστική κριτική είχε μόλις αρχίσει να εμφανίζεται, μαζί με το αίτημα της ορατότητας. Η εργασία λοιπόν, επιστρέφει στις ποιητικές συνθήκες γέννησης της γυναικείας γραφής στην Ελλάδα: συγκεκριμένα σε ένα ιστορικό σημείο μιας ποιητικής γενεαλογίας η οποία σχηματοποιεί τον λόγο της σε σχέση με ένα καθεστώς άνισης μεταχείρισης του φύλου της, συνομιλώντας με τα συμφραζόμενα της εποχής. Εδώ συγκεντρώνονται τα εκφραστικά μέσα στην ποίηση πέντε νεοελληνίδων ποιητριών, οι οποίες εκδίδουν ποιητικές συλλογές τη δεκαετία του 1970 και του 1980 [: Ρέα Γαλανάκη, Τζένη Μαστοράκη, Παυλίνα Παμπούδη, Μαρία Λαϊνά, Κατερίνα Γώγου] και στην ποίηση των αμερικανίδων ποιητριών Sylvia Plath και Anne Sexton, σε σχέση με το κοινό πολιτισμικό τους πλαίσιο και τη διαμόρφωση εναλλακτικών φεμινιστικών πρακτικών στον ποιητικό λόγο.

Ο ποιητικός κόσμος της Plath και της Sexton είναι ένας κόσμος στον ορισμό του γυναικείος, οικειοποιούμενος δομές και ρηματικούς τρόπους που αφορούν κατά κύριο λόγο διαδικασίες υλικοποίησης του φύλου, (υποκειμενοποιήσεις/αποκειμενοποιήσεις της γυναίκας),2  επιδρώντας σε ποιήτριες που βασίζουν την ποιητολογική τους θεωρία σε ένα μέρος της φεμινιστικής προβληματικής και του εναλλακτικού γυναικείου φαντασιακού, στην Ελλάδα των δεκαετιών του εβδομήντα και του ογδόντα. Οι επιλογές των εκφραστικών μέσων στην ποίηση των επτά ποιητριών συσχετίζονται μεταξύ τους στο πλαίσιο του ζητήματος περί γυναικείας γραφής στην Ελλάδα, και εναλλακτικών μορφών φεμινισμού στην ποίηση των τελευταίων δεκαετιών του εικοστού αιώνα. Τα μεθοδολογικά εργαλεία προσέγγισης των κειμένων αντλούνται από τη λογοτεχνική, πολιτισμική και φεμινιστική θεωρία και εξυπηρετούν την ανίχνευση των οδών, μέσω των οποίων τα κοινά φορμαλιστικά χαρακτηριστικά των συγκεκριμένων ποιητικών συλλογών αποκλήθηκαν γυναικεία, και με ποιους τρόπους συνομιλούν με τα συμφραζόμενα της εποχής.

Η επίδραση της Plath και της Sexton στις νεοελληνίδες ποιήτριες του εβδομήντα είναι ιστορικά διαπιστωμένη, ωστόσο, η συγκριτική προσέγγιση κινείται περισσότερο στο πεδίο της αναλογίας, υπολογίζοντας το κοινό πολιτισμικό πλαίσιο διαμόρφωσης του ποιητικού λόγου και συγκεντρώνοντας τα κοινά εκφραστικά μέσα και τις αποκλίσεις των διαφορετικών ποιητικών κειμένων, στη βάση της αξιοποίησης συγκεκριμένων μηχανισμών υπονόμευσης του παραδεδομένου πλέγματος εξουσίας, εντός του οποίου υλικοποιείται το γυναικείο φύλο.


::: 

A workman walks by carrying a pink torso.
The storerooms are full of hearts.
This is the city of spare parts.3

Πολιτισμικά συμφραζόμενα

Η ποίηση της Plath και της Sexton τοποθετείται στις αρχές της φεμινιστικής κριτικής και των θεωρητικών εναλλαγών του κινήματος, και διαμορφώνεται μέσα σε καθεστώς θεσμικής και διάχυτης εξουσίας για το γυναικείο υποκείμενο. Η ποίηση των δύο αμερικανίδων διαπραγματεύεται τους μηχανισμούς επιτέλεσης των φύλων, ανασυνθέτοντας αντιλήψεις για τη γυναικεία σεξουαλικότητα. Η διεύρυνση των σημασιοδοτήσεων σε παραστάσεις γυναικών επιχειρείται μέσα από στρατηγικές διαχείρισης της εξουσίας που ασκείται στο γυναικείο αντικείμενο προσδιορισμού. Οι στρατηγικές αυτές προβάλλουν ως εναλλακτικοί τρόποι αντίστασης στο πατριαρχικό πλέγμα, συνδέοντας την ανασύνθεση γυναικείων σχημάτων με την ανάδειξη του ιδιωτικού σε πολιτικό, την υπονόμευση της αυστηρής σημασιολόγησης στη βάση διπολικών περιορισμών [: απροσδιοριστία], την αξιοποίηση του οπτικού-αφηγηματικού χώρου προς όφελος της ορατότητας του υποκειμένου και της αυτενέργειας.
Οι τρόποι και τα εκφραστικά μέσα της ποίησης των δύο αμερικανίδων λειτουργούν ως εναλλακτική φεμινιστική πρακτική, αποδομούν τις σημασιοδοτήσεις του γυναικείου και διαπραγματεύονται εδραιωμένα σχήματα έμφυλης εξουσίας. Ο χώρος των ποιημάτων της Plath και της Sexton εκθέτει τη βία της άνισης συνθήκης των έμφυλων ταυτοτήτων κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου στην Αμερική, ανακαλώντας τον χώρο και τις στρατηγικές έκφρασης των νεοελληνίδων ποιητριών που εκδίδουν τις συλλογές τους κατά τη διάρκεια της μεταπολίτευσης, και εξής.

Στην Ελλάδα, οι συλλογές που εκδίδονται από γυναίκες, το εβδομήντα και το ογδόντα, εντάσσονται κι αυτές σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο που τροφοδοτήθηκε για μακρά περίοδο από μηχανισμούς πατριαρχίας, λογοκρισίας και διάχυτης εξουσίας. Η δικτατορία, εγκαθιδρύοντας ένα ασφυκτικό κλίμα περιορισμού στον λόγο και στην άμεση έκφραση, προώθησε την ανάπτυξη ενός υπόγειου δικτύου δυνατοτήτων έκφρασης που συνυπήρχαν και ταυτόχρονα υπονόμευαν το καθεστώς. Η ποίηση μέσα στο φάσμα της λογοκρισίας, ανέπτυξε τεχνικές πόλωσης με την εξουσία προωθώντας την απροσδιοριστία, την ελλειπτικότητα, την ανορθόδοξη σύνταξη και τη συνεχή μετάθεση των ρόλων από το υποκείμενο στο αντικείμενο και αντίστροφα. Οι τεχνικές αυτές αποτέλεσαν, όπως επισημαίνει η Van Dyck, χαρακτηριστικά της ποίησης που διαμορφώθηκε σε συμφραζόμενα λογοκρισίας και αυταρχισμού, συνυπάρχοντας ωστόσο με την αμεσότητα της σάτιρας ή τη σαφήνεια της στρατευμένης πρόζας/ποίησης και μεταπολιτευτικά, συνδέθηκαν αναπόφευκτα με το ζήτημα της γυναικείας γραφής: τη δυνατότητα της γυναίκας να αναδιαμορφώσει το γυναικείο φαντασιακό, ανατρέποντας τη λογοκρισία της υφιστάμενης έμφυλης γλώσσας.4

Τεχνικές λόγου, οι οποίες τροφοδοτήθηκαν από τα συμφραζόμενα της λογοκρισίας της δικτατορικής περιόδου, αποτέλεσαν μεταπολιτευτικά το οπλοστάσιο της γυναικείας ποίησης, -ως εναλλακτικό φεμινιστικό δυναμικό- για την υπονόμευση της έμφυλης εξουσίας. Η ρευστότητα των ιδεών, ούτως ή άλλως επέτρεψε την ανάδειξη του ζητήματος των φύλων, επιδρώντας στην ποιητολογική θεωρία πολλών ποιητριών της περιόδου, οι οποίες έγραφαν ως λογοκρινόμενες, υπό την έμφυλη έννοια, ακόμα και με το πέρας της δικτατορίας και την άρση της λογοκρισίας.

Η συζήτηση περί γυναικείας γραφής5 προς τα τέλη της δεκαετίας του ογδόντα έγινε στη βάση των έμφυλων στερεοτύπων και των τεχνικών που εντοπίζει κανείς στην ποίηση του γυναικείου υποκειμένου, είδε τις απεικονίσεις της γυναίκας στην ποίηση μέσα από το πρίσμα της φεμινιστικής κριτικής και το αίτημά της να επαναπροσδιορίσει το φύλο της. Ο επαναπροσδιορισμός ασφαλώς, αφορούσε κυρίως την καταπίεση του γυναικείου πόλου, ωστόσο, η διατάραξη των ορισμών έλαβε χώρα με έναν τρόπο που επηρέασε τη διαδικασία ορισμού των φύλων γενικότερα, παίζοντας με τα όρια κάθε κατηγορίας.

Η ποίηση των πέντε νεοελληνίδων που επιλέγησαν εδώ, ακολούθησε συγκεκριμένες στρατηγικές, οι οποίες εντοπίζονται και στην ποίηση των αμερικανίδων Plath και Sexton, και δεν αφορούν αποκλειστικά ή δεν ανήκουν εξ ολοκλήρου στο πεδίο της ποίησης, αλλά ανακύπτουν στον λόγο από υποκείμενα ή ομάδες, που διαμορφώνονται/σημασιοδοτούνται και διαβιούν εντός της διαδικασίας ενός εγκάθετου προσδιορισμού/αντικειμενοποίησης.  Αυτού του είδους οι στρατηγικές αποτελούν πολιτισμικές πρακτικές διατάραξης του σημειολογικού ορίζοντα και αντιπροσωπεύονται συνήθως από φυγόκεντρες δυνάμεις της κοινωνίας, ανασκευάζοντας το ήδη υπάρχον μέσα από κειμενικές/γλωσσικές τεχνικές ειρωνείας, αντιστροφής και διακειμενικότητας.


:::

Sweet weight,
in celebration of the woman I am
and of the soul of the woman I am7
 


Στρατηγικές - «Το προσωπικό είναι πολιτικό»

Οι βασικότερες πτυχές της γυναικείας ποιητικής έκφρασης κυμαίνονται στην υπονόμευση του διαχωρισμού προσωπικό/πολιτικό, (καίριο σημείο της φεμινιστικής θεωρίας) στην αποδόμηση των έμφυλων ρόλων και στη χειραφέτηση της γυναικείας σεξουαλικότητας. Η ανάδειξη του προσωπικού ως πολιτικό συμβαίνει με την αντιστροφή και την παρώδηση ενός οικιακού χώρου, ο οποίος είχε συνδεθεί με τη γυναίκα –domestic grounds–, την προβολή του ως επικίνδυνου, εγκληματικού και βίαιου.
Σε ένα από τα ποιήματά της, η Sylvia Plath, θέτει το γυναικείο υποκείμενο αντιμέτωπο με τη βία της οικογενειακής εστίας, αντιστρέφοντας τον οικιακό χώρο από  στερεοτυπικό χώρο ασφάλειας σε ζούγκλα αιχμηρών αντικειμένων ατμόσφαιρα νοσοκομείου:

The new woman in the ward
Wears purple, steps carefully
[...] Between the cabbage-roses
Which are slowly opening their furred petals
To devour and drag her down
Into the carpet's design.
With bird-quick eye cocked askew
She can see in the nick of time
How perilous needles grain the floorboards
And outwit their brambled plan;
Now through her ambushed hair,
Adazzle with bright shards
Of broken glass
[...] She lifts one webbed foot after the other
Into the still, sultry weather
Of the patients' dining room.8  (Miss Drake proceeds to Supper)

Ο οικιακός χώρος απορροφά το γυναικείο υποκείμενο, δημιουργώντας την αίσθηση του εγκλεισμού σε ένα περιβάλλον διογκωμένης ανασφάλειας:

And round her house she set
Such a barricade of barb and check
Against moutinous weather
As no mere insurgent man could hope to break
With curse, fist, threat
Or love, either.9


Η αντιστροφή του χώρου, συμβαδίζει με την προσπάθεια της αποδέσμευσης από το οικιακό, και το αίτημα της ανάδειξης του προσωπικού ως πολιτικό. Αντιστροφή του οικιακού χώρου εντοπίζεται και σε ποιήματα της Τζένης Μαστοράκη, από τη συλλογή Διόδια, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζεται το φύλο του ποιητικού υποκειμένου:

Βλάστησα σ' ένα θερμοκήπιο
Μπετόν αρμέ
Μια φωνή αγελάδας
Μου βοσκάει τα σωθικά.
Περιορίστηκα
Σ' αυτή τη φυσική κατάσταση.
Δε μίλησα.
Δεν προκάλεσα κανέναν.
Μονάχα που πάντα ευδοκίμησα
Στα μέρη όπου τα λεξικά
Αρνήθηκαν επίμονα την ύπαρξή μου.
10 

Η ποίηση της Μαστοράκη αποτελεί την αρχή του προβληματισμού ως προς την αμεσότητα του φεμινιστικού εγχειρήματος στη νεοελληνική ποίηση της μεταπολιτευτικής περιόδου. Η συγκριτική ανάγνωση αναδεικνύει την επίδραση των μηχανισμών λογοκρισίας (ως θεσμοθετημένης μορφής πατριαρχίας) στα μέσα της νεοελληνικής ποιητικής γραφής, ιδιαίτερα στο αίτημα να προβληθεί και να σταθεί από μόνο του το γυναικείο άρθρο. Από την πρώτη συλλογή, Διόδια, μέχρι τις Ιστορίες για τα Βαθιά, ο λόγος εκτρέπεται προς το λογοκριμένο νόημα, προσδίδοντας στο ποίημα ένα τεράστιο υποδόριο φορτίο συγκάλυψης νοημάτων, το οποίο διασπείρεται σε πτυχές του πολιτικού, του κοινωνικού και του ιδιωτικού, αναδεικνύοντας τη συνεκτικότητα των δομών:

Μα όταν κάποιος σου μιλά με τρόμους, φωνές
χαμένων σε απαίσια σπήλαια και βάλτους–
Εσύ να σκέφτεσαι προπάντων τι μπορεί να εν-
νοεί, ποιο διαμελισμένο πτώμα κρύβει στο υπό-
γειό του, τι δαγκωτά φιλιά και φόνους, νύχτα
υπόκωφη, πού σιωπηλά τη διασχίζουν αμαξο-
στοιχίες (συσκοτισμένες με βαριά παραπετά-
σματα και στους τροχούς πανιά ή βαμπάκι) τι
άνομες επιθυμίες, λύσσα, ψιθύρους, ουρλιαχτά,
βεγγαλικά σε λάκκους πολιούχων [...]
11

Ο αφηγηματικός τρόπος της Μαστοράκη ιχνηλατεί δολοφονικά τοπία, εναλλάσοντας τους ενόχους με το έγκλημα, το ποιητικό υποκείμενο τοποθετείται στην επικράτεια του μηδενός (ευδοκίμησα στα μέρη όπου τα λεξικά αρνήθηκαν επίμονα την ύπαρξή μου) και εκφράζει την ανάγκη να του εκχωρηθεί έδαφος, περιγράφοντας τις διαδικασίες αποκειμενοποίησής του μέσα από τον υφέρποντα λόγο της ειρωνείας ή του σαρκασμού. Το γυναικείο άρθρο δεν επιβάλλεται με τον τρόπο των αμερικανίδων ποιητριών: όπως αναφέρει η Van Dyck12 ο έμμεσος χαρακτήρας αυτών των στρατηγικών πέρα από το προγενέστερο καθεστώς λογοκρισίας ή την ρευστότητα των ιδεών, ασφαλώς συνδέεται και με την ανδροκρατούμενη νεοελληνική λογοτεχνική παράδοση, την οποία η Μαστοράκη αξιοποιεί παραθεματικά στην ποίησή της, ως στήριγμα έκφρασης.
Ο εσωτερικός χώρος διαγράφεται ως χώρος εγκλεισμού και στα ποιήματα της συλλογής Αυτός Εγώ της Παυλίνας Παμπούδη, με την ασφάλεια του ιδιωτικού να διαστρεβλώνεται από εκφράσεις δυσφορίας, ως προς τις υλικοποιήσεις του φύλου:

Ασφαλής ο κόσμος και το σπίτι.
Με μικρά παράθυρα που βλέπουν σε παράθυρα,
Που βλέπουν σε παράθυρα.
Κατοίκησα σεμνά.
Κρύβοντας σαν αισχρές φαντασιώσεις
Την καρδιά μου, τα νεφρά και τα έντερα
Τον εγκέφαλο, το συκώτι, τους πνεύμονες
Το κουβάρι των νεύρων, την ντροπή των εκκρίσεων
Την προθεση, την πράξη και το αίμα τους.
Εμένα και το λάθος πνεύμα
Που χτυπιέται με στριγκλιές
Μες το μπουκάλι του.
13

Ο εγκλεισμός στην ποίηση της Παμπούδη εκτείνεται στη σφαίρα της σεξουαλικότητας και της σωματικότητας: πώς το σώμα ελέγχεται, κανονικοποιείται ή εκτρέπεται από τις δοσμένες επιτελέσεις. Σε όλη την ποιητική συλλογή, το υποκείμενο δεν χρησιμοποιεί το θηλυκό άρθρο, προωθώντας την απροσδιοριστία του φύλου και την άρνηση/αδυναμία να γράψει ως θήλυ (Αυτός εγώ/«το άγνωστό μου φύλο»).14 Τη διαπραγμάτευση της σεξουαλικότητας, εντοπίζει κανείς με διαφορετικούς όρους στην ποίηση της Sexton:

The end of the affair is always death.  
She's my workshop. Slippery eye,  
out of the tribe of myself my breath  
finds you gone. I horrify
those who stand by. I am fed.  
At night, alone, I marry the bed.

Finger to finger, now she's mine.  
She's not too far. She's my encounter.  
I beat her like a bell. I recline
in the bower where you used to mount her.  
You borrowed me on the flowered spread.  
At night, alone, I marry the bed.
15

Το αίτημα της αυτενέργειας, στην ποίηση της Sexton, συμβαίνει μέσω της ειρωνικής υπονόμευσης ενός δικτύου σημασιών πατριαρχικά επιβεβλημένων. Στο ποίημά της "In celebration of my uterus", το υποκείμενο περιγράφει τη διαδικασία προσδιορισμού του στη βάση των βιολογικών χαρακτηριστικών του, και τις επιτελέσεις που αναμένονται από το φύλο του, κατασκευάζοντας ένα είδος αντεστραμμένου ύμνου για το φορτίο σημασιών που βαραίνει τη γυναίκα ήδη από τη γέννησή της (τα μπλε και τα ροζ μωρά). Μέσα από την εισβολή διαφορετικών φωνών, το είδος εξελίσσεται σε παρωδία, υπονομεύοντας τον ίδιο τον διαχωρισμό βιολογικό/κοινωνικό φύλο:

Everyone in me is a bird.
I am beating all my wings.  
They wanted to cut you out  
but they will not.
They said you were immeasurably empty  
but you are not.
They said you were sick unto dying  
but they were wrong.
You are singing like a school girl.  
You are not torn.
[...]Many women are singing together of this:  
one is in a shoe factory cursing the machine,  
one is at the aquarium tending a seal,  
one is dull at the wheel of her Ford,  
one is at the toll gate collecting,
one is tying the cord of a calf in Arizona,  
one is straddling a cello in Russia,
one is shifting pots on the stove in Egypt,
one is painting her bedroom walls moon color,  
one is dying but remembering a breakfast,  
one is stretching on her mat in Thailand,  
one is wiping the ass of her child
[...]Sweet weight,
in celebration of the woman I am
let me carry a ten-foot scarf,
let me drum for the nineteen-year-olds,
let me carry bowls for the offering
(if that is my part).
[...]For this thing the body needs
let me sing
for the supper,  
for the kissing,  
for the correct  
yes
.16

Η αμεσότητα στα ποιήματα της Sexton ανακαλεί ορισμένα ποιήματα της Κατερίνας Γώγου, η
οποία διαφοροποιείται σε σχέση με τη γυναικεία ποίηση της περιόδου. Να η προβολή
του γυναικείου υποκειμένου, σε συνάρτηση με το φεμινιστικό αίτημα, με τρόπο παρόμοιο των ποιημάτων της Sexton:

[...] αλλοτριώθηκε στην αποθήκη καλλυντικών
κι αγόρασε εκδόσεις " ΚΥΤΤΑΡΟ" τη "ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΗΣ
ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟΝ ΑΝΔΡΙΚΟ ΚΟΣΜΟ".
Eστρωσε το τραπέζι την ώρα
που χτύπαγε το κουδούνι 
όμορφη έξυπνη κι ενημερωμένη στα κοινά.
Το παιδί κοιμήθηκε
κι ο άντρας την ακούμπησε από πίσω.
Αυτή χαχάνισε όπως είχε δει σ' ένα διαφημιστικό
και του ’πε με χοντρή σεξουαλική φωνή: Eλα
Την πήδηξε τέλειωσε και ξεράθηκε.
Η γυναίκα σηκώθηκε με προσοχή για να μην τον ξυπνήσει
έπλυνε τα πιάτα μιλώντας μόνη της
άνοιξε τα παράθυρα να φύγει η τσικνίλα.
Έκανε τσιγάρο άνοιξε το βιβλίο και διάβασε:
"...μόνο όταν οι γυναίκες απαιτήσουν ενεργητικά
θα υπάρξει ελπίδα γι' αλλαγή"
και πιο κάτω:
ΝΑΙ ΑΛΛΑ ΤΙ ΕΚΑΝΕΣ ΣΗΜΕΡΑ ΧΡΥΣΗ ΜΟΥ
ΤΙ ΕΚΑΝΕΣ ΣΗΜΕΡΑ;
Σηκώθηκε με προσοχή
Πήρε το καλώδιο της ψήστρας
Το’ σφιξε καλά στο λαιμό του άντρα της
κι έγραψε κάτω από την ερώτηση
του φεμινιστικού κινήματος: ΕΠΝΙΞΑ ΕΝΑΝ.
Ύστερα πήρε το 100 και μέχρι να’ ρθουν
κοίταξε το ωροσκόπιό της στη ΓΥΝΑΙΚΑ
.17

Η φεμινιστική διερώτηση ξεδιπλώνεται βίαια και στην ποίηση της Plath: οι συμβάσεις του φύλου παρωδούνται στα ποίηματα "Face Lift" και "Edge", προσβάλλοντας τη σχέση μητέρας-κόρης και την ανεπάρκεια της αντίστασης στην ακρότητα μιας επιτελεστικότητας του φύλου που δεν ταξιδεύει ποτέ πέρα από κοινότυπες νόρμες:

For five days I lie in secret,
Trapped like a cask, the years draining into my pillow.
Even my best friend thinks I’m in the country.
Skin doesn't have roots, it peels away easy as paper.
When I grin, the stitches tauten. I grow backward. I'm twenty,
Broody and in long skirts on my first husband's sofa, my
Fingers
Buried in the lambswool of the dead poodle;
[...] Let her die there, or wither incessantly for the next fifity years
Nodding and rocking and fingering her thin hair.
Mother to myself, I wake swaddled in gauze,
Pink and smooth as a baby.
18



:::

The woman is perfected.
Her dead
Body wears the smile of accomplishment,
The illusion of a Greek necessity
Flows in the scrolls of her toga,
Her bare
Feet seem to be saying:
We have come so far, it is over.19


Αφηγηματικό: η έκταση στον χώρο και τον χρόνο


Οι στρατηγικές της γυναικείας ποίησης του εβδομήντα αφορούν σε ένα μεγάλο βαθμό τον χώρο που καταλαμβάνει το γυναικείο υποκείμενο στο ποίημα. Ένα από τα προσδιοριστικά χαρακτηριστικά της ποίησης της περιόδου είναι η προέλαση στον χώρο. Η ανάγκη κάλυψης ενός εδάφους λειτουργεί ως αναλογία για το πρόβλημα της έμφυλης λογοκρισίας στη γλώσσα, μια αναμέτρηση με τις επικράτειες του μηδενός και τις δυνατότητες αναδημιουργίας του λόγου.

Η έκταση που καταλαμβάνει η γυναικεία μήτρα στο ποίημα της Sexton, ανακαλεί την παρουσία της γυναικείας μήτρας σε ποιήματα της Ρέας Γαλανάκη, από τη συλλογή Ορυκτά και Το Κέικ, την πιο φεμινιστική ποιητική της συλλογή εκδομένη το 1980 με ροζ εξώφυλλο. Μέσα από την κατάληψη του χώρου (η έγκυος γυναίκα, η οποία πρόκειται να γεννήσει, ωστόσο, παραμένει σε όλη τη συλλογή σε αυτό το παρόν της προετοιμασίας) εκφράζεται ο προβληματισμός μπροστά στη δυνατότητα της γυναίκας να δημιουργήσει μια γλώσσα που να εκτρέπεται από τον σεξισμό της υφιστάμενης. Ο χρόνος και ο χώρος καταλαμβάνονται από απόπειρες διαμόρφωσης ενός νέου λόγου:

Και θα φυτέψω τα ρούχα της μαινάδας κοντά σε μια πηγή και η πηγή σ’ένα χαρτί ζωγραφισμένη και το χαρτί σελίδα γλώσσας που αναβρύζει. Και δίπλα θα ξαπλώσω ήρεμη και γυμνή για να γεννήσω.20 

Ενα καταφύγιο. Σαν ξόρκι. Η νοσταλγία ενός καταφυγίου και αγκαλιάζεις με τα δυό σου χέρια τη μεγάλη σου κοιλιά βυθίζεσαι στη μήτρα του παλιότερου μύθου να σε κυοφορήσει έμβρυο που κυοφορείς έν' άλλο έμβρυο.21 

Η αναστολή της γέννησης όπως επισημαίνει η Van Dyck22 αποτελεί έναν από τους τρόπους δήλωσης της αδυναμίας να εκφέρει η γυναίκα γλώσσα, εκτός των δεδομένων έμφυλων ρόλων. Η προετοιμασία της εγκύου αναπαριστά τις απόπειρες γέννησης μιας γυναικείας εκφοράς. Η διαδικασία αυτή ανακαλεί ένα από τα ποιήματα της Plath, το "Ariel", όπου το γυναικείο υποκείμενο επιχειρεί να αναγεννηθεί μέσα από τη μεσολάβηση στο σκοτάδι:

Stasis in darkness.
Then the substanceless blue
Pour of tor and distances.

God's lioness,
How one we grow,
Pivot of heels and knees! - The furrow

Splits and passes, sister to
The brown arc
Of the neck I cannot catch,

[...] And I
Am the arrow,
The dew that flies
Suicidal, at one with the drive
Into the red

Eye, the cauldron of morning.23

Στην ποίηση της Plath, της Ρέας Γαλανάκη και της Τζένης Μαστοράκη είναι χαρακτηριστική η αναβολή και το αίτημα της αναδιαμόρφωσης. Η επιστολή που δεν φτάνει ποτέ στον παραλήπτη της στην ποιητική συλλογή Ιστορίες για τα βαθιά της Μαστοράκη είναι εναλλακτικά, η αναβολή της γέννησης στο Κέικ της Γαλανάκη. Η γυναικεία ποίηση επενδύει σημαντικά στο αφηγηματικό, ως τρόπο που αναδεικνύει την απόσταση, το έδαφος που πρέπει να διανύσει το γυναικείο υποκείμενο προκειμένου να φέρει στο φως ένα νέο λόγο, πέρα από τις διχοτομίες των φύλων ή τις επικράτειες του μηδενός. Το ζήτημα παραμένει ζήτημα έμφυλης λογοκρισίας στην ίδια τη γλώσσα, όπως μας έχει παραδοθεί, και εξόδου από αυτήν:

The sap
Wells like tears, like the
Water striving
To re-establish its mirror
Over the rock

That drops and turns
A white skull,
Eaten by weedy greens.
Years later I
Encounter them on the road -

Words dry and riderless,
The indefatigable hoof-taps.
While
From the bottom of the pool, fixed stars
Govern a life
.24   (Words)

Το αίτημα της αυτενέργειας εγείρεται και στις ποιητικές συλλογές της Λαϊνά, Το Δικό της και Αλλαγή τοπίου, όπου το υποκείμενο αρνείται τον ετεροκαθορισμό του, θέλει το ίδιο να οριστεί πέρα από την εξουσία ενός άλλου καθορισμού:

Απ' την κοιλιά μου ξετυλίγεται ο αφαλός που μ’έκλεινε
αυτή τη φορά θα γεννηθώ από μένα
.25

Η συλλογή της Λαϊνά συνομιλεί με το Κέικ της Γαλανάκη, - και οι δύο αποτελούν στρατηγικές του λόγου για τη διαμόρφωση μιας νέας γλώσσας διεύρυνσης, αποκάλυψης (η έγκυος γυναίκα) και για την αναδιαμόρφωση του φαντασιακού των ανθρώπινων όντων, όπως συμβαίνει στα ποιήματα της Plath, "Ariel" και "Words".

 

:::

Θα έλθει μια μέρα που τα ανθρώπινα όντα θα έχουν χρυσοκόκκινα μάτια
και αστρικές φωνές.
Ingeborg Bachmann

Συμπεράσματα

Η νεοελληνική γυναικεία ποίηση των δεκαετιών του εβδομήντα και του ογδόντα μοιράζεται σε μεγάλο βαθμό τις στρατηγικές της ποίησης των αμερικανίδων Sylvia Plath και Anne Sexton. Το βασικότερο αίτημα πίσω από τους εναλλακτικούς τρόπους εκφοράς, είναι φεμινιστικό - κυμαίνεται ανάμεσα στην αδυναμία εκφοράς ενός λόγου εκτός των δοσμένων έμφυλων συμβάσεων και την ορατότητα του γυναικείου υποκειμένου. Προσβάλλει τη διαδικασία υλικοποίησης των φύλων, και διατρέχει τις απόπειρες των γυναικών να αποκαλύψουν ένα χαμένο έδαφος λόγου μέσα σε μια λογοτεχνική παράδοση η οποία υπήρξε ανδροκρατούμενη. Η απροσδιοριστία συμβάλλει στην προσπάθεια διατάραξης των ορίων ενός κλειστού και ετεροκαθορισμένου δικτύου σημασιών για τη γυναίκα, θέτοντας υπό διαπραγμάτευση τις διαδικασίες της επιτελεστικότητας. Όπου το έμμεσο και το διαμεσολαβημένο απουσιάζει, ο ποιητικός λόγος γίνεται άμεσος αξιοποιώντας την παρωδιακή αντιστροφή, την ειρωνεία και τη διφωνικότητα - κυρίως στην ποίηση των Sexton και Γώγου.

Η εναλλακτική γραμματική, η έκταση στον χώρο, το αίτημα της αυτενέργειας και της ορατότητας του γυναικείου υποκειμένου είναι χαρακτηριστικά μιας ποιητικής γλώσσας που γεννιέται συνομιλώντας με τα συμφραζόμενα της φεμινιστικής κριτικής, κι αφορά -από ένα σημείο και μετά- οποιαδήποτε ομάδα ή υποκείμενο υπάρχει ως άφωνο, μη εντάξιμο ή ανοίκειο, ακόμα και κατανοητό μέσα από το πρίσμα που το όρισε εξαρχής χωρίς τη συμβολή του. Το ζήτημα της γυναικείας γραφής δεν τίθεται με ουσιοκρατικούς όρους, δεν θα μπορούσε άλλωστε, χάριν της μεσολάβησης της θεωρίας που ακολούθησε, και μας υπενθυμίζει τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα ενός ποιητικού λόγου που διαμορφώθηκε καταλύοντας τη γλώσσα, καθιστώντας ορατές τις συνθήκες της έμφυλης εξουσίας, αναγνωρίζοντας τον πολιτικό χαρακτήρα του ζητήματος των φύλων, και ταξιδεύοντας όσο αυτό ήταν δυνατόν, πέρα από στερεότυπες κατηγορίες.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Πρωτογενής:

-Ρέα Γαλανάκη, Το Κέικ, Αθήνα, Κέδρος, 1980.
-Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, Faber and Faber, Λονδίνο, 1985.
-Anne Sexton, Selected Poems, επιμ: Diane Wood Middlebrook, Diana Hume George, Mariner Books, 2000.
-Anne Sexton, The Complete Poems, επιμ.: Maxine Kumin, Mariner, Νέα Υόρκη, 1999.
-Τζένη Μαστοράκη, Τα διόδια, Κέδρος, Αθήνα, 1972.
-Παυλίνα Παμπούδη, Ποιήματα 1971-1993, Κέδρος, Αθήνα, 2002.
-Κατερίνα Γώγου, Τρία Κλικ Αριστερά, Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2000.
-Μαρία Λαϊνά, Αλλαγή τοπίου, Κέδρος, Αθήνα, 1975.


Δευτερογενής:

-Judith Butler, Bodies that matter, Routledge, Νέα Υόρκη & Λονδίνο, 1993.
-Karen Van Dyck, Η Κασσάνδρα και οι Λογοκριτές στην Ελληνική Ποίηση 1967-1990, μτφ.: Παλμύρα Ισμυρίδου, Εκδόσεις Αγρα, Αθήνα, 2002.
-Αντεια Φραντζή, Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Ρέα Γαλανάκη, Αθηνά Παπαδάκη και Παυλίνα Παμπούδη, Υπάρχει λοιπόν, γυναικεία ποίηση; Σχολή Μωραΐτη, Αθήνα, 1990.
-Mikhail Bakhtin, Rabelais and his world, μτφ.: Helene Iswolsky, Indiana University Press, USA, 1985.
-Simone de Beauvoir, Το δεύτερο φύλο, μτφ.: Τζένη Κωνσταντίνου, Μεταίχμιο, Αθήνα, 2009.
-Anne Sexton, Selected Criticism, επιμ.: Diana Hume George, University of Illinois Press, Chicago, 1988.
-Ελφρίντε Γέλινεκ, Εκ Βαθέων, μτφ.: Βαγγέλη Μπιτσώρης, Εκκρεμές, 2009.

 

 





[1] Ρέα Γαλανάκη, Το Κέικ, Αθήνα, Κέδρος, 1980.
[2] Βλ. σχετικά: Judith Butler, Bodies that matter, Routledge, Νέα Υόρκη & Λονδίνο, 1993.
[3] Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, Faber and Faber, Λονδίνο, 1985, σ. 15.
[4] Βλ. σχετικά: Karen Van Dyck, Η Κασσάνδρα και οι Λογοκριτές στην Ελληνική Ποίηση 1967-1990, μτφ.: Παλμύρα Ισμυρίδου, Εκδόσεις Αγρα, Αθήνα, 2002.
[5] Βλ. σχετικά: Αντεια Φραντζή, Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Ρέα Γαλανάκη, Αθηνά Παπαδάκη και Παυλίνα Παμπούδη, Υπάρχει λοιπόν, γυναικεία ποίηση; Σχολή Μωραϊτη, Αθήνα, 1990. 
[6] Βλ. σχετικά: Judith Butler, Bodies that matter, ό.π.
[7] Anne Sexton, Selected Poems, επιμ.: Diana Hume George, University of Illinois Press, Σικάγο, 1988, σ. 125.
[8] Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, ό.π., σ. 3.
[9] Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, ό.π., σ. 4.
[10] Τζένη Μαστοράκη, Τα διόδια, Κέδρος, Αθήνα, 1972, σ. 34.
[11] Τζένη Μαστοράκη, Ιστορίες για τα βαθιά, Κέδρος, Αθήνα, 1986, σ. 49.
[12] Karen Van Dyck, Η Κασσάνδρα και οι Λογοκριτές στην Ελληνική Ποίηση 1967-1990, ό.π.
[13] Παυλίνα Παμπούδη, Ποιήματα 1971-1993, Κέδρος, Αθήνα, 2002, σ. 60.
[14] Παυλίνα Παμπούδη, Ποιήματα 1971-1993, ό.π., σ. 65.
[15] Anne Sexton, Selected Poems, ό.π., σ. 136.
[16] Anne Sexton, Selected Poems, ό.π., σ. 125-126.
[17] Κατερίνα Γώγου, Τρία Κλικ Αριστερά, Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2000, σ. 28-29.
[18] Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, ό.π., σ. 19-20.
[19] Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, ό.π., σ. 71.
[20] Ρέα Γαλανάκη, Το Κέικ, ό.π.
[21] ό.π.
[22] Karen Van Dyck, Η Κασσάνδρα και οι Λογοκριτές στην Ελληνική Ποίηση 1967-1990, ό.π., σ. 265-282.
[23]Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, ό.π., σ. 59.
[24]Sylvia Plath, Poems selected by Ted Hughes, ό.π., σ. 70.
[25] Μαρία Λαϊνά, Αλλαγή τοπίου, Κέδρος, Αθήνα, 1975.

      front page | identity | contact | links | past issues | ελληνικά
Copyright © 2006 e-poema.eu - Terms of Use
Developed by WeC.O.M.