αφιέρωμα

Ο Μόντης στην Κύπρο
Γιώργος Αναγνώστου
Ο λόγος δίχως πρόσωπο
Παναγιώτης Βούζης




Γιώργος Αναγνώστου, Διασπορικές διαδρομές, εκδόσεις Απόπειρα, Αθήνα 2012

Ο,τι αμέσως ακολουθεί είναι δυο παραλλαγές μιας προσέγγισης στην ποιητική γλώσσα της συλλογής Διασπορικές διαδρομές από τον Γιώργο Αναγνώστου. Η πρώτη παραλλαγή επιτιτλίζεται «εξωγενής», ενώ η δεύτερη χαρακτηρίζεται ως «ενδογενής». Στη συνέχεια η ανάλυση προχωρεί λαμβάνοντας υπόψη και τις δυο εξηγήσεις, αλλά το βάρος πέφτει κυρίως στη δεύτερη.

Η εξωγενής εξήγηση

Το συγκεκριμένο βιβλίο επιχειρεί μια εμβάθυνση στο φαινόμενο της ομιλίας της διασποράς. Αυτή η ομιλία φέρει ως γνώρισμα την τάση προς μια εσωτερικευμένη συσπείρωση, που οφείλεται στο γεγονός ότι: ο λόγος προσκρούει στην απουσία του προσώπου στο οποίο απευθύνεται, ή στην απόρριψη του μηνύματός του από το τελευταίο, ή στη μη κατανόηση του μηνύματος, επειδή ο αποδέκτης είναι ξενόγλωσσος, ή τέλος στην απουσία ή την απαγόρευση του επιθυμημένου πράγματος.1 Δημιουργείται λοιπόν μια «παλινδρομική ομιλία», η οποία κατευθύνεται προς τα έξω μόνο για να αναχαιτιστεί προς τα μέσα. Έτσι εσωτερικεύεται και συσσωρεύεται ο λόγος, με συνέπεια να σχηματίζεται ένα γλωσσικό ανεπίδοτο πλεόνασμα, που αποδεικνύεται πολυφωνικό, επειδή εμφανίζει ένα βάθος σχηματισμένο από επάλληλα γλωσσικά επίπεδα: από την καθημερινή ή και την λαϊκή μέχρι τη λογοτεχνική, τη λόγια και την επιστημονική γλώσσα, από την αγγλική επιπλέον. Πρόκειται για πολυφωνία, η οποία διαμορφώνεται σε ένα ιδίωμα που θεμελιώνεται στην επίγνωση ότι δεν θα βρίσκει παραλήπτη, ότι είναι καταδικασμένο να υπάρχει αποκλειστικά ως ενδιάθετο. Η πρωτοτυπία του Αναγνώστου έγκειται στην άρση αυτού του αποκλεισμού και στη εξασφάλιση δέκτη για το συγκεκριμένο ιδίωμα μέσω του διαύλου της ποίησης. Η τελευταία βέβαια αναπτύσσεται βάσει των καταστατικών χαρακτηριστικών ενός τέτοιου εσωτερικευμένου λόγου: της θόλωσης από την πληθωριστική φρασεολογία και της συγκάλυψης, του υπαινιγμού και της ειρωνείας. Η γλώσσα του προκαλεί τη νοηματική διάθλαση· μπορεί κάποιος άλλοτε να διακρίνει από πίσω της τις πρωταρχικές απλές προτάσεις, οι οποίες υπέστησαν τη διαθλαστική διαδικασία, άλλοτε όμως εισπράττει μόνο την ίδια τη διάθλαση.

Η ενδογενής εξήγηση

Η μετάφραση αποκαθιστά την επικοινωνία μεταξύ των δυο γλωσσικών πόλων, του ελληνικού και του αγγλικού, σε ένα ομιλητή της διασποράς, αλλά στην προκείμενη περίπτωση λειτουργεί συχνά ένα διαστρεβλωτικό της κάθε γλώσσας μεταφραστικό όργανο, το οποίο στηρίζεται στην παρετυμολόγηση, επειδή αντιστοιχίζει τις λέξεις της μιας και της άλλης γλώσσας με κριτήριο την ακουστική εντύπωση και τον συνειρμό, ειδικότερα με την αντιεπιστημονική αντίληψη πως οι ξένες λέξεις προέρχονται από ομόηχες ελληνικές, οπότε οι έννοιες των πρώτων γίνεται να εξαχθούν βάσει των σημασιών των δεύτερων.2 Η «παρετυμολογική μετάφραση» κινητοποιεί την ώσμωση των δυο γλωσσών στον διασπορικό ομιλητή και ως αποτέλεσμα προκύπτει αυτό που ο Αναγνώστου ονομάζει «πρεσαρισμένη διγλωσσία».3 Πρόκειται για ένα αμαλγαματικό ιδίωμα, που, απορρέοντας από τη σύμφυρση των ελληνικών και των αγγλικών, δεν καθίσταται χρηστικό ούτε για τον έλληνα ούτε για τον αγγλόφωνο δέκτη, ένα ιδίωμα το οποίο καταδικάζεται να επιστρέφει διαρκώς και να παραμένει στον διασπορικό πομπό δημιουργώντας ένα συσσωρευμένο πλεόνασμα λόγου. Ως μόνη διέξοδός του, όπως υπογραμμίζεται από τον Αναγνώστου, απομένει η ποίηση, που στη συγκεκριμένη συλλογή παρουσιάζει μια μη γραμμική αύξουσα διγλωσσία, εμφανίζοντας ατάκτως μακαρονικούς στίχους, και καταλήγει σε μια ιδιότυπη μορφή γλωσσοκεντρισμού. O,τι εκκινεί με τη μορφή ενός καρναβαλικού discourse, απότοκου των mass media,4 εξελίσσεται στη συνέχεια σε «διασπορική ετερογλωσσία»,5 στον παρωδικό τραγέλαφο της υβριδικής ομιλίας των μεταναστών,6 για να παγιωθεί στο τέλος σε μια ομογλωσσία, δηλαδή σε ένα καινό και κενό μόρφωμα,7 όπου οι ξένοι τύποι αποκτούν μια ποιητική ισονομία απέναντι στους ελληνικούς·8 μόρφωμα, επιπλέον, το οποίο εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια γλωσσική ιδιομορφία αμετάδοτη, ανεπίδοτη, ώστε ξεδιπλώνεται αποκλειστικά μέσα στο σώμα της συλλογής. Οι Διασπορικές διαδρομές ακολουθούν σπειροειδή πορεία, που καλύπτει αρχικά και παρωδικά τους εξωτερικούς κύκλους, οι οποίοι πλαισιώνουν τον προβληματικό λόγο του μετανάστη και απολήγει στους εσώτερους κύκλους, όπου εδράζεται το προσωπικό και διφυές ιδίωμα του Αναγνώστου, το προορισμένο να περιορίζεται πάντοτε στα όρια κάποιου κειμένου. Ο συγκεκριμένος λοιπόν λόγος, εφόσον καταδεικνύεται ως αποκλειστικά ποιητικός διακρίνεται από «βιβλιακότητα».

Η εποπτεία της συλλογής και η επικέντρωση σε ένα ποίημα

Eχοντας ενσωματώσει την επίγνωση ότι ο λόγος που μετέρχεται δίχως την ίδια δεν βρίσκει παραλήπτη, εξαιτίας της απόρριψής του από τον ξένο τόπο, της μη αποδοχής του επιπλέον από τον οικείο χώρο, γιατί υποκαθιστά τον διασπορικό γλωσσικό διπολισμό με μια τέτοια διφυία, η οποία τον απομακρύνει ακόμη και από την ομιλία των μεταναστών, η ποίηση του Αναγνώστου συντίθεται με επιμονή και ειρωνεία, ώστε σε σημεία της συλλογής καταλήγει σε μια γλώσσα ακατανόητη, αν και χρησιμοποιεί σε ικανό ποσοστό καθημερινούς, λαϊκούς ακόμη τύπους. Αυτή η ποίηση μεταμορφώνεται από το ένα ποίημα στο άλλο παίρνοντας τη μορφή λίστας,9 μετάφρασης, διαλόγου, παράπονου, τυπικού discourse σε ελληνικό εστιατόριο της Αμερικής, ερωτικού παράπονου, λεκτικού παιχνιδιού, αφορισμού, παρωδίας των καταστάσεων ή της γλώσσας, αγανάκτησης, σχόλιου, περιηγητικού προγράμματος,10 μεταγλωσσικού σχόλιου, δοκιμίου,11 διγλωσσικού παιχνιδιού, ή και θεμάτων σε εξετάσεις. Κοινοί και μεταξύ τους αντιτιθέμενοι παρονομαστές των προαναφερθέντων μεταμορφώσεων: η ηθελημένη πεζολογία, ο αθέλητος λυρισμός και ο ακουστικός συνειρμός. Από τους δυο πρώτους προκύπτουν και τα προσιτότερα ποιήματα της συλλογής, τα οποία προσπορίζουν τα κομμάτια που ενωμένα μπορούν να αποτελέσουν τον εθνολογικό χάρτη της ελληνικής διασποράς στην Αμερική,12 αντικείμενο άξιο προσοχής από ερευνητές των σχετικών επιστημονικών κλάδων.13

Ο τρίτος παρονομαστής συμβάλλει στη δημιουργία ποιημάτων, όπως το «Με αφορμή ένα χαστούκι, μια ταπείνωση»:

αποκλεισμοί / εκτοπισμοί / διασυρμοί / ανηλεείς κατατρεγμοί / 
τραύματα / βάναυσα τρεχάματα / οριακά δράματα/
φρικιαστικά φαντάσματα/
εκμεταλλευτές βίαια καθάρματα /
πρόωρα γεράματα / άσε φίλε γάματα/
τάματα χαράματα/
ατυχήματα μη μας καταπιούν
θάλασσες μη μας ξεβράσουν
εργοδότες μη μας απομυζήσουν
νταβατζήδες μην τα διαβατήρια μας σκίσουν
πολίτες μη μας ποδοπατήσουν
γείτονες μη μας μισήσουν
από την Ελλάδα ως την Αμερική
πέρα από την αρνητική διαλεκτική
ίσως πιθανόν είναι δυνατόν
με συνανθρώπους κατάματα κοιτάγματα /
αποστάσεων αποστάγματα /
αλληλεγγύης άσματα / πολύχρωμα πλεονάσματα /
απρόβλεπτα κοιτάσματα /
αλλαγή σε διατάγματα / κάτω τα προστάγματα /
συνειδητοί αυτοσχεδιασμοί / υποσχέσεων κραδασμοί /
φαντασίας γιασεμί /
μερίδιο στη ζωή /
εγώ / εσύ / αυτός / εμείς / εσείς / αυτοί /
εαυτός / εαυτοί / εαυτή / εαυτές /
κυρίες και κύριοι /
ένα το ζήτημα /
μία η απορία /
σε ποιο μέρος του λόγου η αφεντιά μας /
σ' αυτό το δράμα /
σ' αυτήν την ιστορία /
σ' αυτό το τίμημα;

O πρώτος στίχος συνιστά στοίχιση στίχων που διακρίνονται μεταξύ τους με πλάγιες γραμμές (το εναρκτήριο μικρό γράμμα του πρώτου στίχου δημιουργεί την εντύπωση μάλιστα πως η στοίχιση έχει ξεκινήσει πριν από τη μερική εγγραφή της εδώ) και στοιχίζονται με βάση την όμοια κατάληξη -μοί. Από τον δεύτερο έως τον έκτο συναντάμε πάλι στοιχίσεις στη θέση ενός στίχου ή μεμονωμένους στίχους, που κλείνουν όμως και αυτοί με πλάγια γραμμή, όπου η διαδοχή προωθείται με τη συνήχηση -ά(...)ματα. Την κατάληξη αυτή λίγο διαφοροποιημένη παραλαμβάνει και ο έβδομος στίχος με την πρώτη του λέξη (ατυχήματα), όμως στους 7 - 12 ξεκινά μια σειρά από μεμονωμένους στίχους (δίχως πλάγιες γραμμές στο κλείσιμό τους) που στηρίζεται στη συνταγματική δομή: ουσιαστικό στον πληθυντικό + μη (...) μας + ρήμα στον πληθυντικό, και σε μια συνήχηση η οποία μετατρέπεται σε ομοιοκαταληξία: -πιούν,  -άσουν, -ήσουν, (-ίσουν). Οι στίχοι 13 - 15 (μεμονωμένοι, δίχως πλάγιες, επίσης, στο κλείσιμό τους) είναι μεταβατικοί, ώστε εκεί συμβαίνει μια προσωρινή απορρύθμιση, εκφράζεται κάποιος αμήχανος δισταγμός (στίχος 15), αλλά από τον δέκατο έκτο ο ρυθμός αναλαμβάνει ξανά, οι πλάγιες γραμμές κλείνουν και πάλι μεμονωμένους στίχους ή στοιχίσεις στίχων στη θέση ενός. Η διαδοχή των στίχων δρομολογείται αρχικά με την ομοιοκαταληξία -τάγματα ή -άσματα (ως τον 20) και στη συνέχεια (21 - 24) με τη συνήχηση που καταλήγει σε ομοιοκαταληξία: -ασμοί, -εμί, -ή (-οί). Στον 24 δημιουργείται επιπλέον μια σειρά διαδοχής των λέξεων βάσει της κλίσης της προσωπικής αντωνυμίας, με την οποία δίνεται το έναυσμα ώστε στον στίχο 25 να αναπτυχθεί μια σειρά από αυτοπαθείς αντωνυμίες. Οι δυο τελευταίοι στίχοι συνιστούν μια κορύφωση. Η κάθε τους λέξη πλαισιώνεται με πλάγιες γραμμές επέχοντας θέση στίχου, με αποτέλεσμα δυο συσσωρευτικές στοιχίσεις στίχων που οδηγούν σε μεγάλη συμπύκνωση. Eτσι από τον εικοστό έκτο σημειώνονται μια αναδίπλωση και μια νέα εκκίνηση. Από εδώ μέχρι το τέλος, στον 32, οι πλάγιες γραμμές διακρίνουν μεμονωμένους στίχους - σύστημα το οποίο εφαρμόζεται εν γένει στο ποίημα ως είδος διπλού, άρα εμφατικού χωρισμού, αποτελώντας ένα τύπο οδηγιών για προφορική απαγγελία, δηλαδή μορφή μουσικής παρτιτούρας. Η καταληκτική ενότητα συνιστά την επέκταση της ερώτησης «ποια η θέση μας εδώ;». Η επέκταση εξασφαλίζεται με την προσφώνηση στον εικοστό έκτο στίχο, την επανάληψη με παραλλαγή του 27 στον 28 και την τριπλή συγκεκριμενοποίηση του «εδώ» στους τρεις τελευταίους στίχους με την ίδια συνταγματική δομή. Ομοιοκαταληκτούν οι στίχοι 27 και 32 (-ημα), 28 και 31 (-ορία), ενώ η συνήχηση συνδέει τους 29 και 30 (-ιά μας, -άμα). Το ερωτηματικό αντικαθιστά την πλάγια γραμμή στη λήξη του ποιήματος.

Ο τίτλος «Με αφορμή ένα χαστούκι, μια ταπείνωση» παραπέμπει στην εξωγενή εξήγηση, που δόθηκε πιο πάνω, στην πρόσκρουση της ομιλίας στην απόρριψη, η οποία οδηγεί στην αναχαίτισή της, με συνέπεια την εσωτερικευμένη της συσσώρευση. Το κυρίως ποίημα όμως, με τις ομοιοκαταληξίες και τις συνηχήσεις, τις επανερχόμενες συνταγματικές δομές, τις οιονεί οδηγίες για προφορική απαγγελία και με την προσφώνηση, με τους εξωτερικούς δηλαδή, αλλά και τους εσωτερικούς του ρυθμούς, που δημιουργούνται με την κλίση των αντωνυμιών και την οργανωμένη επέκταση μιας απλής καθημερινής ερώτησης, προσεγγίζεται κυρίως με την ενδογενή εξήγηση. Εδώ βέβαια δεν εμφανίζεται η σύμφυρση της ελληνικής και της αγγλικής, όμως εγκαθίστανται τα υπόλοιπα, τα προαναφερθέντα και τα συσχετιζόμενα με την τελευταία εξήγηση, γνωρίσματα. Eτσι το εξεταζόμενο ποίημα χαρακτηρίζεται τόσο από τους ακουστικούς συνειρμούς και τις ψυχολογικές συνδέσεις, εν προκειμένω ανάμεσα σε ελληνικές λέξεις, φράσεις και προτάσεις, όσο από τη γλωσσοκεντρική ροπή του λόγου να κλίνει στο να είναι μόνο λόγος, μεταβαλλόμενος σε Kunstsprache, δηλαδή σε αποκλειστικά ποιητικό ιδίωμα και επιπλέον «βιβλιακό»: γλώσσα προορισμένη να εκφέρεται μέσα στην περιοχή μιας ποιητικής συλλογής. Συγχρόνως η «βιβλιακότητα» υπονομεύεται, επειδή οι ρυθμοί και η προφορικότητα σε αυτό ειδικά το ποίημα το σπρώχνουν εκτός των ορίων όπου εγγράφεται και, καθώς δεν μπορεί -όπως και τα υπόλοιπα ποιήματα των Διασπορικών διαδρομών του Γιώργου Αναγνώστου- να αποτελέσει ομιλία αποδεκτή από τους άλλους, ακούγεται ως τραγούδι.





----------------------------

1. Βλ. για παράδειγμα το ποίημα «μπαταρισμένο κορμί»: Η σεξουαλική μοναξιά / του μετανάστη / δρομολογεί κοιτάγματα / που ενίοτε κρίνονται παρείσακτα, / λαίμαργα, αδηφάγα. // Τις νύχτες, τα χαράματα / η ματιά μάταια / σκηνοθετεί δίκη αθώωσης· / υγραίνεται προς τους ενόρκους, / αυτοφαγώνεται.
2. 
Βλ. για παράδειγμα το πρώτο τμήμα του ποιήματος «Τρανσλέισιον Poetics»: Pacifism in Translation / The arm and the army / O αρμός και οι αρμοί.
3. Βλ. για παράδειγμα στο «Είδος διγλωσσίας Ι».
4. Βλ. το πρώτο ποίημα της συλλογής, τις «Διαδρομές σε αναζήτηση ονόματος»: Στα δίχτυα της αράχνης Μπάρροουζ Ο Ταξιτζής Γκά- / λης Το Βαρύ πεπόνι NBA Αγνωστος πόλεμος Ο Ανθρω- / πος δίχως πρόσωπο Κουμανταρέας Λάσυ ΜακΚάλλερς / Αγγελοι του Τσάρλι Χαβάη 5-0…
5. Καθώς υπαγορεύει ο τίτλος «Διασπορική ετερογλωσσία - Socce(a)rιστική συνεύρεση».
6. Οπως στα ποιήματα «Unabashedly Monologic ή Έξοδοι στο Λονγκ Αϊλαντ» και «Υπόσχεση ανqρθογραφίας ή Inferential Ethnicity».
7. Παραδείγματος χάριν στον «Παλιό Νέο Κόσμο»: Old World / Γέρος Γερός Κόσμος // New World / Καινός Κενός Κόσμος // Πέρα δυϊσμών / σύμμαχος η γλώσσα.
8. 
Γεγονός το οποίο αποδίδεται και με την ανάμειξη των χαρακτήρων, για παράδειγμα στην «Υπόσχεση ανqρθογραφίας ή Inferential Ethnicity», όπου και στον τίτλο και μέσα στο ποίημα ανάμεσα στους ελληνικούς χαρακτήρες παρεμβάλλονται λατινικοί.
9. Στο «Διαδρομές σε αναζήτηση ονόματος».
10. Στο ποίημα «Itinerary Change for Study Abroad in Greece (2011-2012)».
11. Στο «Είδος διγλωσσίας ΙΙ».
12. 
Τα ποιήματα «Estiatorio "Zorbas"», «Calling for a Ride», «Είμαστε όλοι μετανάστες» και «Ουτοπία» για παράδειγμα. Το τελευταίο έχει τη μορφή εξέτασης στη λογοτεχνία σε κείμενο κάποιου διασπορικού εργάτη και ποιητή.
13. Ο Αναγνώστου ανήκει και ο ίδιος στους ερευνητές του φαινομένου της διασποράς. Βλ. το δοκίμιό του «Γάμος αλά ελληνικά: Ανομολόγητες σχέσεις», στα (δε)κατα, τεύχος 36, χειμώνας 2013, 118-121.

      αρχική σελίδα | ταυτότητα | επικοινωνία | συνδέσεις | προηγούμενα τεύχη | english
Copyright © 2006 e-poema.eu - Όροι Χρήσης
Developed by WeC.O.M.